Frig Dönemi (Demir Çağı: MÖ 1.200 - 333)

Frig dönemine ait kültürel varlıklar,

  1. Ankara,
  2. Eskişehir,
  3. Afyon ve
  4. Kütahya illerinde bulunmaktadır. 

Eskişehir , Afyon ve Kütahya illeri FRİGKÜM bünyesinde FRİG vadilerini tanıtmaktadır.

http://www.frigvadisi.gov.tr/

Eskişehir’deki Frig Kültür Varlıkları

  1. Seyitgazi,
  2. Han,
  3. Sivrihisar,
  4. Tepebaşı ve
  5. İnönü ilçelerinde bulunmaktadır.

Eskişehir İlindeki Frig Vadileri ise aşağıdaki ilçelere dağılmıştır:

FRİG VADİLERİ

  1. Yazılıkaya Vadisi
    1. Yazılıkaya Köyü, HAN
    2. Çukurca Köyü, SEYİTGAZİ
  2. Yapıldak Vadisi, SEYİTGAZİ
  3. Kümbet Vadisi, SEYİTGAZİ
  4. Asmainler Saklı Vadi, SEYİTGAZİ
  5. Zahran Vadisi, SEYİTGAZİ
  6. Porsuk Vadisi, TEPEBAŞI
  7. Ballıhisar, Pessinus, SİVRİHİSAR

Biz rehberimizde Seyitgazi ilçemizde aşağıdaki vadilerde bulunan kültür varlıkları yer vereceğiz. Bununla birlikte önemine binaen Han ilçesindeki Yazılıkaya anıtına da yer vereceğiz.

Seyitgazi İlçesinde Demir Çağ döneminde, Frig egemenliğine ait 10 kültür varlığı bulunmaktadır:

  1. Asmainler Saklı Vadi, Kırka Beldesi
  2. Bahşeyiş Anıtı, Gökbahçe Köyü
  3. Asar Kaya/ Asar Kale, Kümbet Köyü 
  4. Küçük Yazılıkaya (Areyastis Anıtı), Çukurca Köyü
  5. Hamamkaya Mezarı, Çukurca Köyü
  6. Solon’un Mezarı(Aslanlı Mabet), Kümbet Köyü
  7. Köresten Nekropolü, Kümbet Köyü 
  8. Delikli Kaya Nekropolü, Roma Dönemi, Kümbet Köyü
  9. Dübecik Kale, Yapıldak Köyü
  10. Yazılıkaya Frig Vadisi Gözetleme Kaleleri
    1. Doğanlı Kale, Çukurca Köyü
    2. Deveboynu Kale, Çukurca Köyü
    3. Akpare Kale, Çukurca Köyü
    4. Kocabaş Kale, Yazılıkaya Köyü
    5. Pişmiş Kale, Yazılıkaya Köyü.
    6. Gökgöz Kale, Yazılıkaya Köyü

Han İlçesinde Demir Çağ döneminde, Frig egemenliğine ait 3 kültür varlığı bulunmaktadır:

  1. Midas Anıtı, Yazılıkaya, Yazılıkaya Köyü
  2. Bitmemiş Anıt, Yazılıkaya Köyü
  3. Sümbüllü Anıt, Yazılıkaya Köyü

FRİG DÖNEMİ KÜLTÜREL VARLIKLARI

1. Asmainler Saklı Vadi, Kırka Beldesi


Seyitgazi İlçesi Kırka Beldesinden başlayıp Kütahya il sınırları boyunca ilerleyen Büyükyayla ve Seyircek Kale’den Afyonkarahisar Köhnüş Vadisine uzanan Asmainler Vadisi ormanlık, egzotik, doğal güzelliklerini koruyan ve adını yamaçlardaki kaya mezarlarından alan Frigya’nın önemli ve bilinmeyen saklı vadilerindendir. Ana Tanrıça Kibele ile özdeşleşen vadi boyunca kaya mezarları dizilmiştir. Vadi doğal güzelliği ile dikkat çeker. Vadide Tabancakaya Antik Yerleşimi bulunmaktadır.

2. Bahşeyiş Anıtı, Gökbahçe Köyü


Frig Kaya anıtlarının genel özelliklerini yansıtan anıt, Gökbahçe  köyünün  1  km  güneybatısındadır. Yöre halkı tarafından “Bahşiş  Çeşmesi” olarak bilinir.  Kayadan yontulmuş beşik çatısı ve düzleştirilmiş yan duvarları ile   karşıdan   bir   nöbetçi kulübesine benzer. Anıtın üç boyutlu  görünüşünü  daha  da kuvvetlendiren derin niş, bir yapı girişini simgeler. Çatının üstünden tabana kadar inen bir kuyu vardır.

3. Asar Kaya/ Asar Kale, Kümbet Köyü

Kümbet  köyünün  3  km  kuzeydoğusunda,  Kümbet  Vadisi  ve  Beldere  güzergâhını izleyen dağ yollarına hâkim, kayalık tepe üzerindedir.  Tipik bir Frig kalesidir. Kuzey yönden basamaklı, rampalı bir girişi vardır. Ana kaya oyulmuş silolar, kaya mekânları ve merdivenlerle inilen tonoz örtülü  anıtsal  sarnıç  önemlidir.  Oda  mezarlarının  bir  bölümdeki  iç  süslemeler ve cephe mimarisi görülmeye değer.

4. Küçük Yazılıkaya (Areyastis Anıtı), Çukurca Köyü


Yazılıkaya köyünün 1.7 km kuzeyinde, Çatalkaya - Yazılıkaya yolunun batısında, yola yaklaşık 130 m uzaklıktaki kayalardan biri üzerindedir. Tam karşısında, yolun doğusunda sarp kaya platoları üzerinde Frig kaleleri Gökgöz Kale ve Pişmiş Kale bulunur. Anıta tepe akroterinin sağında bulunan Frigce yazıtta okunan “Areyastin” kelimesinden dolayı bu isim verilmiştir. Yörede Hasanbey Kayası olarak da bilinir. Anıtsal fasadların günümüze en sağlam durumda kalanıdır. 5.50 m yüksekliğinde, 4.20 m genişliğindedir. Çatısı üçgen alınlıklı olup tepe akroteri ile taçlandırılmıştır. Alınlıkta çatı orta dikmesinin her iki yanında kabartma birer pencere yer alır. Kareye yakın dikdörtgen cephe duvarı kabartma iki çerçeve ile çevrilmiştir. Çerçeveler, düzgün aralıklarla yerleştirilen kare panolardan oluşan bezeme dizisi ile bezenmiştir. Cephe duvarının alınlığa yakın üst kısmında küçük bir niş vardır. Anıt üzerinde üç adet Frigce yazıt bulunur. Birinci yazıt frizin sol başından başlayarak akroterin sağında ve solunda devam eder. 7 m uzunluğundadır. İkinci yazıt, anıtın üst kısmında, ana kayadadır. 8 m uzunluğundadır. Üçüncü yazıt, doğal çerçevenin yan yüzünde, yukarıdan aşağıya doğru yanlamasına kayaya kazınmıştır ve 3 m uzunluğundadır. Yazıtların hepsi iyi okunabilmekle birlikte anlamı bilinmemektedir.

5. Hamamkaya Frig Kaya Mezarı, Roma Dönemi, Çukurca Köyü


Seyitgazi İlçesi, Çukurca Köyündedir. Gerdekkaya Kaya Mezarı’nın 500 m kadar kuzeyindedir. Volkanik kaya kütlesinin kuzey yüzüne oyulmuştur. Arka arkaya iki odadan oluşur. İkinci oda daha sonraki bir ilavedir. Cephede girişin altında iki kısma bölünmüş panel içinde çok aşınmış figüratif kabartma bezeme önemlidir.

Yazılıkaya Vadisi, Yazılıkaya Köyü


Friglerin dini merkez olarak seçtikleri Yazılıkaya Platformu, kaya anıtları ile donattıkları Yazılıkaya Vadisin'de yer almaktadır. Yazılıkaya Kibele İnanç Merkezi ve çevresi askeri soylu sınıfın yaşadığı Frig Kaleleri ile koruma altın alınmıştır. Yazılıkaya Frig İnanç Merkezi, Eskişehir Han İlçesi Yazılıkaya Köyü'nde yer alır ve bu önemli merkeze; Eskişehir'den 75 km, Çifteler'den 39 km, Seyitgazi'den 30 km asfalt yol ile ulaşılır. 
Frigler için başkent Gordion; devletin en güçlü politik merkezi, Midas şehri de krallığın başlangıcından itibaren en önemli dini merkezidir. 
Yazılıkaya Vadisi’nin güney ucunda, Yazılıkaya köyünün hemen batısında yer alır. Yüksek ve sarp tüf kayalardan oluşmuş Yazılıkaya platosunun üzerinde kurulmuştur. Vadiye batıdan ve kuzeyden ulaşan yolları kontrol altında tutan, daha yüksekte konumlanmış Akpara Kale, Pişmiş Kale, Gökgöz Kale ve Kocabaş Kale tarafından koruma altına alınmış bir yerleşmedir. Uzunluğu 650 m, genişliği 320 m’dir. Vadi taban seviyesinden yüksekliği 60-70 m kadardır. Frig döneminde şehrin surla çevrili olduğu düşünülür. Günümüzde sur bedenine ait yerinde korunmuş tek bir taş dahi yoktur. Ancak, yerleşmeyi doğal bir sur gibi çevreleyen kayaların belirli noktalarında basamak şeklinde kesilmiş temel yuvaları izlenir. Bu yuvalar kimi yerde birden fazla tahkimat olduğunu düşündürür. Şehrin ana girişi doğu yöndedir. Ana kayaya açılan rampalı yol Kral Yolu olarak bilinir. Rampa boyunca yolu sınırlandıran kaya kütleleri üzerine figüratif kabartmalar işlenmiştir. Şehrin yayılım alanı içinde, plato üzerinde ana kayadan yontulmuş anıtsal ölçekli basamaklı sunaklar; girişleri platodan başlayan, kaya merdivenleriyle inilen tonoz örtülü iki kaya tüneli ve güneybatı yönde alt terastaki anıtsal kaya sarnıçları en önemli yapıları oluşturur. Yerleşmeyi çevreleyen yüksek ve sarp volkanik kayalarda ise anıtsal ölçekli fasad, basamaklı atlar/sunak ve nişlerden oluşan çok sayıda kült yapısı ve oda mezarlar yer alır. Burası çok sayıda ve en anıtsal dinî anıtlarla donatılarak ayrıcalıklı bir konuma yükseltilmiştir. Bu durum, Midas şehrinin âdeta bölgenin dinî metropolü olduğunu ve Frigler tarafından kutsal kent olarak ona büyük bir saygı duyulduğunu gösterir. 
Frigler için başkent Gordion; devletin en güçlü politik merkezi, Midas şehri de krallığın başlangıcından itibaren en önemli dinî merkezidir. Krallığın siyasi olarak yıkılmasından sonra da Midas Şehri terk edilmemiş, Hellenistik ve Roma dönemlerinde Frig kaya yapıları bazı ilave ve değişikliklerle kullanılmaya devam etmiştir. Dünya Kültürel ve Doğal Mirası listesine dahil edilmek üzere aday gösterilmesi uygun görülen Yazılıkaya ören yeri dünyada eşi ve benzeri bulunmayan anıt yapılarıyla her türlü olumsuz dış etkilere karşı inatla direnmektedir. 

Yazılıkaya Platosu, Yazılıkaya Köyü

  1. Midas Anıtı, Yazılıkaya, Yazılıkaya Köyü


Frig kaya fasadlarının en görkemli örneğidir. Midas şehri platosunun kuzeydoğu eteğinde, öne doğru çıkıntı yapan kaya kütlesi üzerinde yer alır. İlk olarak 1800 yılında W. M. Leake ve arkadaşları tarafından incelenerek kabataslak çizimi yapılmıştır. G. Koehler’e ait bu çizim, birçok hata ve eksikliklerine rağmen, Frig fasadlarının genel görünüşü hakkında fikir veren ilk çizim olması nedeniyle özel bir yere sahiptir. 1834’de Ch. Texier, anıtı inceleyerek gravürünü yapmıştır. Bu, anıtın aslına uygun ve tüm görkemini yansıtan ilk ve tek gravürdür. Anıtın
sol üst kısmında, düzleştirilmiş ana kaya üzerindeki Frigce yazıttageçen Midai kelimesinden dolayı anıta bu ad verilmiştir. Yöre halkı ise üzerindeki yazıtlar nedeni ile anıtı, Yazılıkaya olarak adlandırmıştır. Günümüzde her iki isim de kullanılır. Doğuya bakan anıt 17.00 m yüksekliğinde, 16.50 m genişliğindedir. Yerden yüksekliği, 1.20-1.80 m’dir. Tepe akroteri karşılıklı iki daire parçasından oluşur. Alınlık ve cephe duvarı geometrik motiflerden oluşan zengin bir bezeme ile süslüdür. Anıt’ın merkezinde kapıyı simgeleyen büyük bir niş yer alır. Burası dinî törenler sırasında içine tanrıça Matar’ın heykelinin yerleştirildiği en kutsal bölümdür. Anıtın üzerinde Frigce yazıtlar vardır. Birinci yazıt, anıtın sol üst kısmında, düzleştirilmiş ana kaya üzerine kazınmıştır. 11.00 m. uzunluğundadır. Burada Kral Midas’ın ismi okunmaktadır. İkinci yazıt, sağ yan çerçeve üzerindedir. Bezeme ile çerçeve kenarı arasında kalan boşluğa yanlamasına soldan sağa doğru yazılmıştır. 4.75 m uzunluğundadır. Baba sözcüğü ilginçtir. Okunabilmekle birlikte anlamları kesin olarak çözülemeyen bu yazıtlardan birincisi konum itibarıyla anıtın tümü ile ilgilidir. İkincisi ise daha özeldir. Ayrıca, nişi çevreleyen ikinci çerçevenin her iki yanında ve nişin sağındaki bezemenin alt kısmında çıplak gözle güçlükle seçilebilen birkaç Frigce kelime vardır. Bunlar oldukça kaba ve yüzeysel olarak kazınmıştır. Bunlarda Ana Tanrıça Matar’ın adının geçmesi önemlidir. Anıtın solundaki nişin içinde bulunan yazıt, nişin sol duvarından başlar, arka duvarı ve sağ duvarı üzerinde devam eder. 4.45 m uzunluğundadır. 1936 ve 1937 yıllarında, anıtın önünde arkeolojik kazılar yapılmıştır. Ana kayanın üzerinde yer yer 3 m kalınlığa ulaşan dolgu toprağın altından kuzeye doğru meyilli bir avlu (17 mx19 m), hemen güneyinde sütunlu bir galeriye ait ana kayaya oyulmuş düzgün bir taban ile 4 adet sütun kaidesi gün ışığına çıkartılmıştır Doğu-batı doğrultusunda uzanan galeri, batı yönde büyük nişle sınırlanmaktadır. Araştırmacılar burada bir anıtsal fasad, üzeri açık bir avlu ve bir sütunlu galeriden meydana gelen, Ana Tanrıça Matar’a adanmış büyük bir açık hava kült kompleksi bulunduğu görüşünde birleşmektedir.

BİRİNCİ YAZIT
Alınlığın sol üst kısmında, düzleştirilmiş ana kaya üzerinde yer almaktadır. Alınlığın sol köşe hizasından başlayarak akrotlere doğru kavisli bir şekilde soldan sağa doğru yazılmıştır. 11 m uzunluğundadır. Harf boyları 0.45 m - 0.40 m’dir. Yazıtta Ates ve Midai sözcükleri de görülmektedir.

İKİNCİ YAZIT
Anıtın sağ yan çerçevesi üzerindedir. Soldan sağa doğru yazılmıştır. 4.75 m uzunluğundadır. Harf boyları 0.25 m’dir

ÜÇÜNCÜ YAZIT
Anıtın solundaki nişin içinde bulunan yazıt, nişin sol duvarından başlar, arka duvarı ve sağ duvarı üzerinde devam eder. 4.45 m uzunluğundadır. Harf boyları 0.40 - 0.45 m’dir.

1. Bitmemiş Anıt, Yazılıkaya Köyü

Midas şehri platosunun batı eteklerinde, Midas Anıtı’nın 200 m kadar güney batısındadır. Mimari elemanların boyutlarındaki orantısızlık anıtın planlandığı gibi bitirilemeden bırakıldığını gösterir. Bu nedenle Bitmemiş Anıt adı verilmiştir. Küçük Yazılıkaya olarak da bilinir. Yüksekliği 7 m, genişliği 10 m’dir. Akroterli, üçgen alınlıklıdır. Alınlık pervazları kabartma baklava motifleri ile bezelidir. Çatı orta dikmesinin her iki yanında, kabartma iki pencere yer alır. Alınlığın altındaki geniş friz kabartma; tomurcuk ve palmet motiflerinden oluşan zengin bir bezemeye sahiptir. Dikdörtgen cephe duvarı kalın bir çerçeve ile çevrelenmiştir. Üst çerçeve düzgün aralıklarla yan yana yerleştirilmiş kare panolardan oluşan bezeme dizisi ile bezenmiştir.

2. Sümbüllü Anıt, Yazılıkaya Köyü


Midas şehri platosunun doğu eteğinde, platoya çıkan antik yolun 50 m kadar güneyindedir. Anıtın akroteri sümbüle benzetildiği için bu ad verilmiştir. Bu tip akroter sadece bu anıtta görülür. Üçgen alınlıkta orta dikmenin her iki yanında simetrik birer kabartma pencere vardır. Dikdörtgen cephe duvarı yan duvarları simgeleyen kalın bir çerçeve içine alınmıştır. Çerçevelerin üzeri kare panolarla bezelidir. Dikdötgen niş, yan duvarların arasında bütün cepheyi kaplar. İç kısmı, dama tahtası düzenini andıran kabartma ve oyma karelerle bezelidir.