ORTA, YENİ VE YAKIN ÇAĞ - SELÇUKLU OSMANLI CUMHURİYET DÖNEMİ

1. Melik Gazi ve Türbesi, Doğançayır Köyü


Melikgazi ( Melekgazi ) Türbesi Seyitgazi ilçesi, Doğançayır köyündedir. Danişmend Gazi’nin 1105 yılında vefat etmesinden sonra yerine en büyük oğlu olan Emir (Melîk) Gazi geçer ve yaklaşık olarak otuz yıl hükümdarlık yapar. Danişmend Gazi’nin vefatından sonra hanedan üyeleri arasında taht kavgaları oluşur. Bunu fırsat bilen I. Kılıç Aslan Malatya’yı alır. Emir (Melik) Gazi, başlangıçta Anadolu Selçuklularına tâbi olur. Sultan Mesud’u nüfuzu altına alan ve ona karşı Atabey olarak davranan Emir Gazi; onunla birlikte Haçlılar, Bizanslılar ve Ermeniler gibi dış düşmanlara karşı ortak bir siyaset takip eder. Bu dönemde Anadolu Selçuklu-Danişmendli ilişkileri bu şekilde devam eder. Emir Gazi’nin Bizanslılar, Haçlılar ve Ermenilere karşı yaptığı gazalar ve kazandığı zaferler sonucu Konya dışında Sakarya’dan Malatya’ya kadar Anadolu hâkimiyetini ele geçirmesi, huzur ve asayişi sağlayarak Anadolu’nun en nüfuzlu hükümdarı olması, Abbasi Halifesi ile Büyük Selçuklu Sultanı’nın da kulağına gitmiştir. Bunun üzerine 1134 yılında Abbasi Halifesi (1118- 1135) ve Büyük Selçuklu Sultanı Sancar, Emir Gazi’ye menşur, bayrak, davul, altın asa, tac gibi hâkimiyet alametlerini vermek ve “Melik” ünvanını tevcih ederek onu Kuzey Anadolu Hükümdarı ilan etmek için elçiler gönderirler. Ancak, onun ölümü üzerine bu hâkimiyet alametlerini yerine geçen oğlu Muhammed’e vererek onu “Melik” ilan ederler. Malatya’da vefat eden (1134) Emir Gazi’nin cenazesi, Kayseri’ye getirtilerek burada Pınarbaşı ilçesi Pazarören nahiyesinin Melik Gazi köyünde sağlığında yaptırdığı türbeye defnedilir.
Eskişehir ile olan bağlantısı nedeniyle bazı yerel kaynaklar ve söylenceler O’nun Seyitgazi nahiyesinin Arabviran Karyesiyle Çukur Ağıl Karyesi arasında bulunan bir toprak kale civarında vefat ederek (H 529, M/1134) defnedildiğini kaydeder. Malatya ile olan bağlantısı nedeniyle de Seyyid Battal Gazi’nin evladı; Seyyidetü’ş Şerifetü’l-Aleviyye, Battal Gazi’nin kız kardeşi olup Malatya emiri Ömer b. Nu’man ile izdivacından olan Nâzırü’l-Cemal Hatun’un çocukları olduğu belirtilir. Bunların yanında diğer Melik Gazi Tekkeleri Kale Dağ yakınlarındaki Sarımsaklık’ta, Niksar’da bulunanla büyük bir ihtimalle, Danişmendoğullarının aynı adı taşıyan beyi (M 1106-13) ile de aynı kültürel bağlantılarla ilgilidir. Dolayısıyla Eskişehir’deki Melik Gazi adına izafe edilen tekke bir makam tekkedir. Türk ve İslam kültüründe kahramanlıklarıyla büyük izler bırakmış olan kimliklerden Melik Gazi’nin bu bölge içinde bu manada anıları hâlâ tazedir. Burada gömülü olmasa bile onun kutlu adı için bir tekkenin kurulmuş olması yöre insanının dini inançlarının köklerinin yanında millî benliğin oluşturulmasında da son derece önemli bir hareket noktasını oluşturur.

2. Selçuk Hamamı, Bor ve Etnoğrafya Sergi Alanı, Seyitgazi


Kitabesi bulunmayan yapının inşa tarihi bilinmemektedir. İlçe merkezinde bulunan, Seyitgazi külliyesinde yer alan Camii ve Bektaşi Dergâhı olarak bilinen yapıların 1511 yılında, II. Beyazıt döneminde yapıldıkları bilinmektedir. 24 Hamamın bu yapılarla plan ve duvar işçiliği açısından gösterdiği benzerliklerden ötürü aynı dönemde Mihaloğulları tarafından yaptırıldığı düşünülebilir. Blok taş işçiliğinde inşa edilmiştir. Üst örtüsü tanoz ve kubbe ile örtülüdür ve çatısı kurşun kaplamadır. Dikdörtgene yakın bir plana sahiptir. Dıştan dikdörtgen planlı olan yapı, kubbeli bir soyunmalık, küçük bir ılıklık ve yedi eyvanlı, iki halvetli bir sıcaklığa sahiptir. Ilıklık bölümü ve halvet hücreleri kare planlı olan yapının sıcaklık bölümü sekizgen bir plana sahiptir. Bu plan şekliyle yapı Semavi Eyice’nin Yıldızvari Sıcaklıklı plan tipine gitmektedir. Giriş kapısının solunda kemerli çeşmesi vardır. Yıkanma yerindeki, kurnası ve zemini mermer olup, altıgen bir göbek taşı bulunmaktadır. Hamam şu an Rölyef sanatçısı Sami Nebioğlu’nun gayretleri ile Bor ve Etnografya Sergi alanı olarak düzenlenmiştir. 

3. Sücaeddin Hamamı, Aslanbeyli Köyü


Dikdörtgen planlı yapı, soğukluk, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşur. Üzeri kubbe tuğla örtülüdür. Bir sıra taş, bir sıra yatay tuğla ve taştan örgü tekniğinde inşa edilmiştir. 15. yy Osmanlı Mimarisi üslubunda dikdörtgen planlı, muntazam olmayan taşlardan horasan harç ile bir sıra taş, bir sıra tuğla levha örgü tekniğinde inşa edilmiştir. Giriş kapısı kuzeybatı taraftadır. Yuvarlak kemerli tuğla örgü giriş kapısından dikdörtgen mekanlı soğukluk bölümüne girilir. İç mekânın dışa ve sıcaklık bölmesine açılan kapı üzerleri hücre kemer mukarnas süslemedir. Tuğla örgülü büyük kubbe sivri kemerli duvarlara oturmuş, köşelerde kubbeden duvara geniş yelpaze pandantifle kapatılmıştır. Kubbenin yan tarafları yığma tanoz örtülüdür. Soğukluk bölümden tek kapı ile kare planlı, iki odalı sıcaklık bölümüne geçilmektedir ve bu bölümün üzeri kubbeyle örtülüdür. Kubbelerin köşe trompları yelpaze pandantif süslemelidir. Külhan bölümü arka plandadır ve girişi, tuğla örgülü yuvarlak kemerlidir. Su ısıtma kazanına ait ocak bulunmamaktadır. Uzun dikdörtgen bölme odunluk olarak ta kullanılmaktadır. Üzeri tonoz kemer örtülüdür. Aslanbeyli (Süceattin) Köyü’nde bulunmaktadır.

4. Eski Han, Kervansaray, Seyitgazi


Eski Han, dikdörtgen planlıdır. Cephesi kesme taş, yan duvarları moloz taş olarak inşa edilmiştir. Giriş, , kısmı ayakta kalabilmiştir. Değişik amaçla tamirat ve tadilat gördüğünden tahribata uğramıştır. Derbenek Mahallesi’nde bulunmaktadır. IV. Murat tarafından 1635 yılında yaptırılan Eski Han dikdörtgen planda kargir olarak tek katlı inşa edilmiştir. Halen ayakta kalan kuzeybatı ve kuzeydoğu duvarları onarımla değiştirilmiş ve ayrıca çeşitli sıva ve badana ile kapatılmıştır. Ancak Seyitgazi Müftülüğü onarım sırasında giriş kemerlerinin üzerindeki sıvayı kazıyarak kemer kesme taşlarını açığa çıkarmıştır. Eski Han dış görünüşüyle kesinlikle tanınmayacak şekildedir. Jandarma Komutanlığının binayı boşaltması üzerine 4 Ekim 1985’te, Seyitgazi Mal Müdürlüğünden, Seyitgazi Müftülüğü’ne tahsis edilmiştir. Şu an kervansarayın gün yüzüne çıkartılması için, restorasyon çalışmaları devam etmektedir.